Orhan Pamuk külliyatındaki kitaplar arası görünmez ipleri keşfedin. Masumiyet Müzesi dizisi ışığında, karakterlerin gizli kesişmelerini analiz ettim.
Orhan Pamuk’un benzersiz eseri Masumiyet Müzesi, nihayet bir Netflix dizisi olarak yayınlanmaya başladı. Kitabın özüne sadık kalarak kurgulanan bu yapımın bende yarattığı derin duyguları ve Pamuk evreninin kapılarını bu makalede bulabilirsiniz.
Orhan Pamuk’un külliyatı oldukça geniş ve katmanlıdır. Her bir eser; Doğu-Batı çatışması, kimlik arayışı ve İstanbul’un melankolisi üzerine kuruludur. Pamuk’un yoğun ve labirentvari dünyasını yansıtan tüm kitaplarını okumuş biri olarak şunu söyleyebilirim ki; külliyatın geneline baktığımızda aslında her kitabın birbirine görünmez iplerle bağlı olduğunu fark edersiniz. Örneğin Kara Kitap’taki Galip’in arayışı, Yeni Hayat’ta Osman’ın otobüs yolculuklarına, oradan da Masumiyet Müzesi’ndeki Kemal’in nesneler arasındaki takıntılı gezintisine evrilir. “Orhan Pamuk okumak, bir şehri sadece sokaklarıyla değil, o sokaklardan geçmiş tüm hayaletlerle birlikte tanımaktır. Masumiyet Müzesi’ni gezerken aslında Kara Kitap’ın Galip’ine çarpabilirsiniz.”
Orhan Pamuk’un Görünmez Labirenti: Kitaplar, Karakterler ve Gizli Bağlar
Orhan Pamuk dünyası, sadece hikayelerden değil, birbirine sızan hayatlardan oluşur. Bu bağları şu başlıklar altında derinleştirebiliriz:
1. Kara Kitap & Masumiyet Müzesi: Kara Kitap, kimliğini kaybeden Galip’in İstanbul sokaklarında Celal Salik’i arayışıyken; Masumiyet Müzesi Kemal’in Füsun’a olan aşkını eşyalar üzerinden ölümsüzleştirmesidir. Öne çıkan karakterlerin kimler olduğunu hatırlatacak olursak Galip, Celal Salik, Kemal Basmacı ve Füsun olduğunu görürüz. Buradaki en etkileyici görünmez ip, Celal Salik’in bizzat Masumiyet Müzesi’ndeki meşhur nişan törenine, yani Sibel ve Kemal’in nişanına davetli olmasıdır. Kemal, Celal’in orada olduğunu ve kalabalığı süzdüğünü bizzat hatırlar. Ayrıca avukat Galip’in de yine Masumiyet Müzesi’nde Kemal’in hukuk işlerine bakan isim olarak kısa bir sahnede belirdiğini görürüz.
2. Sessiz Ev & Beyaz Kale: Sessiz Ev 1980 öncesi bir ailenin çöküşünü anlatırken; Beyaz Kale 17. yüzyılda bir köle ile efendinin yer değiştirmesini konu alır. Öne çıkan karakterlerin tarihçi Faruk Darvınoğlu ile Venedikli Köle ve Hoca olduğunu hatırlarız. Buradaki görünmez ip ise tarihçi Faruk’un arşivlerde çalışırken eski bir yazma bulmasıyla oluşur. İşte bu bulduğu yazma aslında Beyaz Kale romanının ta kendisidir! Pamuk, bir romanının kahramanına diğer romanını bizzat “buldurtur”.
3. Kar & Kafamda Bir Tuhaflık: Kar, Kars’ta geçen siyasi bir trajediyken; Kafamda Bir Tuhaflık bozacılık yapan Mevlut’un 40 yıllık İstanbul tanıklığıdır. Öne çıkan karakterlerin şair Ka, Bozacı Mevlut ve Süleyman olduğunu görürüz. Buradaki görünmez ip, Mevlut’un İstanbul sokaklarında bozayı satarken bazen zengin muhitlere girmesiyle ortaya çıkar. Kar romanının şairi Ka, yani Kerim Alakuşoğlu, aslında Mevlut’un müşterilerinden biridir. Ka’nın o melankolik dünyası ile Mevlut’un saflığı aynı şehirde teğet geçer.
4. Cevdet Bey ve Oğulları & Masumiyet Müzesi: Biri bir sülalenin üç kuşağını, diğeri bir aşkın 30 yılını anlatır. Öne çıkan karakterlerin Cevdet Bey, Refik ve Kemal Basmacı olduğunu hatırlarız. Görünmez ip ise Basmacı ailesi ile Işıkçı ailesinin sosyal bağlarındadır; Cevdet Bey’in oğullarının arkadaş çevresi ve iş dünyası, Kemal Basmacı’nın ailesiyle iç içedir. Her iki kitap da Nişantaşı’nın dönüşümünü anlatırken aynı apartmanların önünden geçerler. Hatta Kemal, koleksiyonu için eşya toplarken Cevdet Bey’in torunlarının yaşadığı dünyaya dair izlere rastlar.
5. Kara Kitap & Yeni Hayat: Birinde bir adam karısını arar, diğerinde bir genç bir “kitabı” ve onun vadedildiği dünyayı. Öne çıkan karakterlerin Galip, Osman ve Canan olduğunu görürüz. Buradaki metinlerarasılık bağı ise Yeni Hayat’taki Canan ve Kara Kitap’taki Rüya figürlerinin, ulaşılamayan kadın imgesi olarak kardeş olmalarında gizlidir. Her iki kitapta da kahramanlar kimliklerinden soyunup bir başkasının, yani bir kitabın veya bir yazarın peşine düşerler. Pamuk, bu iki kitapta da “arayışın” kendisini kutsallaştırır.
6. Benim Adım Kırmızı & Kırmızı Saçlı Kadın: Efsanelerin Kanlı Mirası
Orhan Pamuk evreninde “kırmızı”, şiddetin, tutkunun ve kaçınılmaz kaderin simgesidir. 16. yüzyılın lonca disiplinindeki nakkaşhanelerinden 1980’lerin şantiye kuyularına uzanan bu bağda, öne çıkan karakterlerin Kara, Enişte Efendi, Kırmızı Saçlı Kadın (Gülcihan) ve kuyu kazıcısı Cem olduğunu görürüz. Bu iki eser arasındaki en sarsıcı görünmez ip ise Pamuk’un her iki kitabın merkezine yerleştirdiği “Rüstem ve Sührab” destanıdır. Benim Adım Kırmızı’da nakkaşlar, Firdevsi’nin Şehname’sindeki o meşhur sahneyi —babanın oğlu bilmeden öldürdüğü trajediyi— büyük bir sanat tutkusuyla resmederken; yüzyıllar sonra Kırmızı Saçlı Kadın’da bu efsane kitaptan çıkıp modern İstanbul’un varoşlarında bir kadere dönüşür.
Benim Adım Kırmızı’da bir minyatür sayfasında donup kalan o “evlat katli” motifi, Kırmızı Saçlı Kadın’da bir kuyunun başında ete kemiğe bürünür. Pamuk burada bize şunu söyler: Yüzyıllar geçse de, İstanbul’un binaları yükselip şehir modernleşse de, o eski nakkaşların fırçasından dökülen trajediler hala bu şehrin insanlarının ruhunda yaşamaya devam etmektedir. Her iki kitapta da kırmızı renk, birinde bir tablonun içinde kutsallaşan, diğerinde ise bir kadının saçlarında ve dökülen kanda hayat bulan o ortak trajedinin rengidir.
Neden Bu Bağlar Var?
Orhan Pamuk bu yöntemle “Büyük İstanbul Romanı”nı tüm külliyatında yazar. Karakterlerin birbirinin kitabında görünmesi, okuyucuya bu insanların gerçekten yaşadığına ve aynı sokaklarda yürüdüğüne dair bir gerçeklik algısı verir. Yazarın varlığı ise bir diğer önemli unsurdur; Orhan Pamuk kendisini de bir karakter olarak bu ağa dahil eder ki bunu özellikle Masumiyet Müzesi’nin sonunda Kemal ile konuşan yazar olarak karşımıza çıkmasından anlarız. Ayrıca bu döngüsellik, Doğu hikayeciliğindeki Binbir Gece Masalları gibi çerçeve hikaye mantığını modern romana taşıyan bir unsurdur.
Cevdet Bey ve Oğulları’ndan Masumiyet Müzesi’ne Derin Bir Karşılaştırma
Orhan Pamuk evreninde bu iki kitap, bir madalyonun iki yüzü gibidir. Biri bu sınıfın kuruluşunu ve yükselişini, diğeri ise bu sınıfın içsel çöküşünü ve takıntısını anlatır.
Mekânın Ruhu: Her iki romanda da başrol oyuncusu aslında İstanbul’un Nişantaşı semti ve Teşvikiye’dir. Cevdet Bey ve Oğulları’nda Işıkçı ailesinin Nişantaşı’na yerleşmesi, Müslüman-Türk burjuvazisinin “Avrupalı gibi yaşama” iradesinin başlangıcıdır ve konaklar apartmanlara dönüşürken modernleşmenin heyecanı hissedilir. Masumiyet Müzesi’nde ise Kemal Basmacı’nın dünyasında bu modernleşme artık tamamlanmıştır ancak bu sefer Merhamet Apartmanı gibi mekanlar modernleşmenin neşesini değil, o sınıfın içindeki hüzünlü ve yapay boşluğu yansıtır. Bağlantı noktası ise Kemal Basmacı’nın ailesinin muhtemelen Cevdet Bey’in oğullarının kurduğu o cemiyet hayatının doğrudan mirasçısı olmasıdır.
Nesnelerin Dili: Pamuk’un eşyaya yüklediği anlam bu iki kitapta da çok belirgindir. Cevdet Bey’in saati, onun için Batılı bir tüccar olmanın sembolü olarak zamanın disiplinini ve statüsünü temsil eder. Kemal’in Müzesi ise nesneyi statü için değil, zamanı durdurmak için kullanır; Füsun’un dokunduğu her eşya aslında Cevdet Bey’in kurduğu o rasyonel dünyadan bir kaçıştır. Buradaki duygu birliği, iki kitapta da kahramanların kendilerini dış dünyaya karşı nesnelerle korumaya almalarında yatar.
Karakter Paralellikleri: Cevdet Bey’in oğlu Refik Işıkçı, hayatın anlamını arayan, Batılı aydınlanma ile Doğu’nun gerçekliği arasında sıkışmış melankolik biridir ve bir türlü “tam” hissedemez. Kemal Basmacı ise Refik’in bir kuşak sonraki yansıması gibidir; o da zenginliğin ve Batılı hayat tarzının getirdiği boşluğu bir aşkla, yani Füsun ile doldurmaya çalışır. Her ikisi de kendi çevrelerine yabancılaşmış “hüzünlü prensler”dir. Ayrıca Pamuk’un en sevdiği oyunlardan biri olan “görünmez misafirlik” burada da karşımıza çıkar; Masumiyet Müzesi’ndeki şaşaalı cemiyet partilerinde veya Hilton düğünlerinde Işıkçı ailesinden birilerinin orada olduğunu hissetmek işten bile değildir. Her iki romanda da “Batılı gibi eğlenmeyi öğrenmeye çalışan” Türk sosyetesinin o hafif “eğreti” duruşu aynı ironiyle anlatılır.
Evlerin Gizli Hükümdarları: Nigar Hanım ve Vecihe Hanım
Burada düzenin koruyucusu Nigar Hanım ile statünün koruyucusu Vecihe Hanım arasındaki paralelliklere bakmak gerekir. Bu iki anne figürü, aslında Nişantaşı burjuvazisinin elli yıl arayla çekilmiş iki ayrı fotoğrafı gibidir ve hissettiğiniz o “ortak duygunun” temelini oluşturur.
Müze-Evlerin Gardiyanlığı: Nigar Hanım, Cevdet Bey’in eşi olarak o devasa konağın ve sonrasındaki apartman dairesinin düzeninden sorumludur; onun için ev aile şerefini, temizliği ve “düzgün” görünme çabasını temsil eder. Kemal’in annesi Vecihe Hanım da benzer bir otoriteye sahiptir ancak onun dünyasında nesneler artık sadece eşya değil, Fransız porselenleri ve kristal avizeler gibi birer statü sembolüdür. Ortak nokta şudur ki; her iki kadın da evi bir “sergi alanı” gibi yönetir. Kemal’in ileride kuracağı müzenin temelleri aslında annesinin titizlikle düzenlediği o evlerde, vitrinli büfelerin önünde atılmıştır.
Oğullarının Melankolisi Karşısındaki Çaresizlik: Burada varoluşçu Refik ve takıntılı Kemal’in anneleri ile olan ilişkilerini görürüz. Nigar Hanım, oğlu Refik’in entelektüel bunalımlarını tam olarak anlayamaz ama hisseder; onun mutsuzluğunu dindirmek için bildiği tek yöntem olan düzenli bir ev ve geleneksel şefkati kullanır. Vecihe Hanım ise Kemal’in Füsun’a olan aşkını bir “hastalık” veya “geçici bir saplantı” olarak görür ve bu melankoliyi kendi düzenli dünyasına bir tehdit olarak algılar. Her iki anne de oğullarının iç dünyasındaki o fırtınayı görür ama onu ancak akşam yemeği saatiyle veya aile içindeki “ayıp olur” kurallarıyla evcilleştirmeye çalışır.
Sessiz Kabul ve Hüzün: İki kadın da eşlerinin dış dünyadaki başarılarını ve kaçamaklarını sessizce kabul eder; onların asıl krallığı duvarların içidir. Pamuk, bu kadınlar aracılığıyla aslında Nişantaşı’nın o ışıltılı hayatının arkasındaki kadın yalnızlığını anlatır. “Nigar Hanım’ın Cevdet Bey için kurduğu o rasyonel aile düzeni, iki kuşak sonra Vecihe Hanım’ın elinde bir cam fanusa dönüşür. Kemal, o cam fanusun içindeki oksijensizlikten kaçıp Füsun’un tozlu ve fakir eşyalarına sığınır. Aslında Kemal’in müzesi, annesinin ‘mükemmel ev’ine karşı açılmış sessiz bir savaştır.”
Kurucu Otorite vs. Teslimiyetçi Burjuvazi: Babaların Dönüşümü
Cevdet Bey: Bir dünyanın mimarı olan Cevdet Bey, “kendi kendini var eden” adamdır. Müslüman bir tüccar olarak azınlıkların hakim olduğu piyasada var olmaya çalışırken otoritesi sadece iş yerinde değil, evin her köşesindedir. Otorite tarzı sert, disiplinli ve zaman odaklıdır; çocuklarından bu kurulan düzenin devamlılığını sağlamalarını bekler. Elinden düşürmediği saati ve iş defterleri onun sembolüdür; hayat onun için fethedilmesi gereken bir kaledir. Oğulları üzerinde görünmez bir baskı kurar ve Refik’in entelektüel sancılarını bir “vakit kaybı” olarak görür. Onun dünyasında rasyonalite duyguların önündedir.
Bay Basmacı: Masumiyet Müzesi’ndeki baba figürü, Cevdet Bey’in ektiği tohumların meyvesini yiyen kuşaktır. Otorite tarzı çok daha yumuşak, hoşgörülü ve hatta pasiftir; Kemal’in hatalarına veya saplantılarına müdahale etmez. O, otoritesini çoktan geleneklere ve annenin düzenine devretmiştir. Sembolü ise rakı sofraları, Hilton partileri ve hüzünlü kaçamaklarıdır. Cevdet Bey çalışmak için yaşarken, Kemal’in babası bir “hayat sanatı” peşindedir. Kemal ile babası arasında bir suç ortaklığı vardır; babası Kemal’in aşkını anlar çünkü kendisi de hayatı boyunca gizli aşklar ve hüzünler biriktirmiştir. Kemal’e mutluluk üzerine öğütler verirken aslında kendi kaçırılmış hayatından bahseder.
Başarı & Mutluluk
Aradaki büyük fark şudur; Cevdet Bey için en büyük erdem “başarı” ve “süreklilik” iken, Kemal’in babası için asıl mesele “mutluluk” ve o mutluluğu nasıl koruyacağıdır. Cevdet Bey ailesini bir şirket gibi yönetirken, Bay Basmacı ise aileyi herkesin kendi trajedisini yaşadığı lüks bir kulüp gibi görür. Bu değişim, Türk romanındaki “baba” imgesinin de dönüşümüdür. Kemal’in bir müze kurabilecek kadar serbest ve saplantılı olabilmesi, aslında Cevdet Bey gibi sert bir otoritenin artık evde bulunmamasından kaynaklanır.
Cevdet Bey’in kurduğu apartmanlarda, Kemal Basmacı’nın kalbi kırıldı
Cevdet Bey bir dünya kurmaya çalışıyordu, Kemal Basmacı ise o dünyanın içinde kaybolmayı seçti. Sizin hissettiğiniz o ortak duygu, muhtemelen her iki karakterin de “ait olma” çabası ve İstanbul’un o dönemlerdeki melankolik atmosferidir. “Cevdet Bey çocuklarına mirası olarak büyük bir iş ve sarsılmaz bir isim bıraktı; Kemal’in babası ise oğluna mirası olarak, acı çekmek için gerekli olan o geniş zamanı ve melankoliyi…”
